Văn hóa Canh Độc có nguồn gốc lâu đời ở Trung Quốc. Cội nguồn của nó có thể truy ngược về văn minh nông nghiệp thời Tiên Tần: Khi bận rộn việc đồng áng thì “vác cày ra đồng”, dùng mồ hôi nuôi sống gia đình; khi nông nhàn thì “vào nhà đọc sách”, dùng đọc sách để tu thân.
Lối sống “ra ngoài cày cấy, vào nhà đọc sách” này không chỉ duy trì sự gắn bó giữa nghề nông và hương sách (thư hương), mà còn định hình nền tảng tinh thần an thân lập mệnh của người Trung Quốc.
Sự manh nha của văn hóa Canh Độc có thể truy ngược đến thời Tiên Tần. «Tả Truyện» có câu: “Thấy điều ác như nông phu làm cỏ vậy”, dùng việc đồng áng để ví với việc tu thân; Dương Hùng thời Tây Hán càng nói rõ hơn: “Cày cấy Đạo mà đắc Đạo”, nâng việc đồng áng lên thành con đường để có thể ngộ “Đạo” của vũ trụ và sinh mệnh.
Từ thời Hán Ngụy trở đi, sự kết hợp giữa Canh và Độc ngày càng trở thành lý tưởng của sĩ nhân. Đến thời Tống Nhân Tông cổ vũ “khuyến canh khuyến độc” (khuyến cày khuyến đọc), khiến cho “làm nông mà hiếu học” trở thành phong trào.
Người thời Thanh là Vương Vĩnh Bân trong “Vi Lô Dạ Thoại” có nói: “Cày cấy là để dưỡng sinh, đọc sách là để hiểu rõ Đạo, đó là căn bản của Canh Độc vậy.” Nếp Canh Độc từ việc của một nhà đã hóa thành khí chất của một nước, nuôi dưỡng khí vận sinh mệnh của làng quê Trung Quốc.
Gia Cát Lượng trước khi xuất sơn đã “cày cấy nơi đồng ruộng” ở Long Trung, nuôi dưỡng tâm thái ung dung và tư duy trị quốc, “chưa ra khỏi lều tranh, đã biết thiên hạ chia ba”.
Đào Uyên Minh sau khi từ quan về ở ẩn, đã viết “Trồng đậu dưới núi Nam, cỏ rậm đậu thưa”, dùng một cái cuốc và một quyển sách để tạo nên cuộc đời thơ mộng “về sống nơi vườn ruộng”. Đối với ông, về ở ẩn không phải là thoái lui, mà là quay về với sự chân thực (quy chân) – giữa bóng thông gió trúc, ông tìm lại được “cái tôi tự nhiên”, khai sáng truyền thống tâm linh điền viên của văn nhân, cũng để lại cho hậu thế một tấm gương về việc dùng Canh Độc để tự giữ mình, dùng sự điềm đạm để dưỡng tính.
Cuộc đời Canh Độc của Tô Đông Pha lại có thêm mấy phần khói lửa nhân gian. Sau khi đến Hoàng Châu, vì không có bổng lộc, ông tự mình khai khẩn 50 mẫu đất hoang, xây “Tuyết Đường”, tự hiệu “Đông Pha Cư Sĩ”. Làm việc tuy khổ, nhưng ông vẫn ung dung tự tại. Ông ở Hoàng Châu “tự cày ruộng mình, tự dưỡng tâm mình”, trong cảnh khốn cùng đã mở ra một mảnh vườn tinh thần.
Cả ba ông đều dùng cày (canh) để khai mở trí tuệ, dùng đọc sách (độc) để làm sáng tỏ chí hướng. Ở ngoài thế tục, tự giữ một mảnh ruộng tâm; ở trong lao tác, không mất đi sự cao nhã của tinh thần.
Bước vào xã hội hiện đại, làn sóng công nghiệp và thông tin khiến con người ngày càng xa rời đất đai, cũng lãng quên cái sơ tâm “đọc để hiểu Đạo”. Sự suy vi của văn hóa Canh Độc không phải vì nó cũ kỹ, mà là chúng ta đã lãng quên linh hồn của nó.
“Canh” của ngày nay, chưa hẳn là ở ruộng đồng, mà là ở sự cần mẫn trong cuộc sống và sự nghiệp; “Độc” của ngày nay, cũng chưa hẳn là vì công danh, mà là để tu tâm dưỡng tính, hàm dưỡng khí độ. Canh, là sự kết nối với cuộc sống; Độc, là cuộc đối thoại với linh hồn. Cho dù không thể “đội trăng vác cuốc về”, cũng có thể tản bộ trong nắng mai, đọc sách dưới ngọn đèn đêm tĩnh; hoặc đi bộ đường dài nơi núi rừng, hoặc chèo thuyền trên hồ – chỉ cần tâm có nơi chốn bình yên, đâu đâu cũng là điền viên.