Một phương pháp đơn giản, không phải trả phí, không có cảnh báo tác dụng phụ, nhưng lại có hiệu quả ngang với thuốc chống trầm cảm.

Bác sĩ tâm thần với tay lấy tờ kê đơn—nhưng không phải để kê thuốc chống trầm cảm, mà là một buổi đi bộ. Ông nói: “Chỉ 10 phút mỗi ngày. Không phải trả phí, không cần xếp hàng, không có cảnh báo tác dụng phụ”. 

Bác sĩ Nicholas Fabiano, tác giả chính của một bài xã luận gần đây đăng trên British Journal of Sports Medicine, đồng thời là bác sĩ nội trú chuyên ngành tâm thần tại Đại học Ottawa, đã nói với tờ The Epoch Times rằng: “Chúng ta vẫn tách biệt sức khỏe thể chất và sức khỏe tâm thần theo những cách không có ý nghĩa về mặt lâm sàng”.

Việc tách biệt này bắt đầu từ thế kỷ 17, khi triết gia René Descartes cho rằng tâm trí và cơ thể là hai thực thể riêng biệt. Y học hiện đại đã tiếp nhận quan điểm đó. Cho đến nay nó vẫn ảnh hưởng đến cách chúng ta chẩn đoán, điều trị và hồi phục.

Nhưng trầm cảm thì không phải vậy. Ông Fabiano lập luận rằng tập thể dục nên được kê đơn như một phương pháp điều trị hàng đầu cho trầm cảm, thay vì chỉ là một lời khuyên bổ sung. Các bằng chứng khoa học hoàn toàn ủng hộ quan điểm này.

Tập thể dục có hiệu quả như nào đối với trầm cảm

“Dựa trên các nghiên cứu, tác dụng của tập thể dục ít nhất cũng ngang bằng với thuốc chống trầm cảm nhóm SSRI, thậm chí còn có thể kéo dài hơn”, bác sĩ Charles Raison, giáo sư tâm thần học tại Đại học Wisconsin chia sẻ với The Epoch Times. SSRI (chất ức chế tái hấp thu serotonin có chọn lọc) là loại thuốc chống trầm cảm được kê đơn phổ biến nhất hiện nay.

Một tổng quan mới trên Cochrane bao gồm 73 thử nghiệm ngẫu nhiên – được đánh giá là một trong những phân tích nghiêm ngặt nhất cho đến nay – đã kết luận rằng tập thể dục có hiệu quả trong điều trị trầm cảm, ngang bằng với thuốc và liệu pháp trò chuyện. 

Trong một thử nghiệm lâm sàng, các nhà nghiên cứu tại Trung tâm Y tế Đại học Duke đã phân chia người mắc trầm cảm thành ba nhóm điều trị: Nhóm tập thể dục; nhóm vừa tập thể dục vừa dùng thuốc chống trầm cảm; nhóm chỉ dùng thuốc. Kết quả cho thấy hơn 60% người tham gia đạt được trạng thái thuyên giảm, bất kể họ thuộc nhóm nào.

Tuy nhiên, 6 tháng sau điều trị, nhóm tập thể dục có tỷ lệ duy trì sự thuyên giảm cao nhất và ít tái phát nhất. Việc duy trì tập thể dục thường xuyên sau điều trị có thể là lý do giúp một số bệnh nhân phục hồi tốt hơn.

Bác sĩ Raison lưu ý, tác dụng của thuốc chống trầm cảm thường chấm dứt khi ngừng uống thuốc. Nhiều bệnh nhân phải điều trị lâu dài hoặc cần thêm các hình thức hỗ trợ khác.

Các bằng chứng khoa học về hiệu quả của tập thể dục ngày càng nhiều. Một tổng quan hệ thống công bố năm 2023 trên British Journal of Sports Medicine gồm hơn 1.000 thử nghiệm lâm sàng cho thấy hoạt động thể chất tạo ra tác động mạnh và rõ rệt lên trầm cảm, lo âu và căng thẳng ở mọi độ tuổi và tình trạng sức khỏe.

Với bác sĩ Fabiano, khoa học trở thành trải nghiệm cá nhân khi ông trải qua nhiều tháng bị tổn thương dây thần kinh, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến tâm trạng. Trải nghiệm đó đã xác lập mối liên hệ không thể chối bỏ giữa cơ thể vật chất và tinh thần, đồng thời góp phần định hình quan điểm của ông rằng vận động thể chất cũng có thể tác động đến tinh thần.

Vận động giúp cơ thể phục hồi như thế nào?

Hãy hình dung việc tập thể dục giống như một nút khởi động lại giúp cơ thể bạn tìm lại sự cân bằng tổng thể.

Bất kỳ ai từng thấy tâm trạng được cải thiện sau một buổi đi bộ trong một ngày tồi tệ đều hiểu rằng sự thay đổi đó không chỉ là tưởng tượng. Đôi vai thả lỏng, nhịp thở sâu hơn và mọi thứ dần trở nên nhẹ nhàng.

Bác sĩ Raison giải thích: “Tập thể dục hoạt động như một dạng stress thích nghi – một liều nhỏ căng thẳng được kiểm soát giúp cơ thể tự điều chỉnh lại. Bạn không khỏe lên khi đang nâng tạ; bạn khỏe hơn khi cơ thể phục hồi sau đó. Đối với tâm trạng, tập thể dục cũng có tác dụng như vậy”. 

Ngay cả một buổi đi bộ ngắn cũng có thể kích hoạt quá trình này. Khi nhịp tim và thân nhiệt tăng lên, cơ thể làm mát bằng hai cơ chế đơn giản: đổ mồ hôi và giãn mạch máu gần bề mặt da. Dù những thay đổi nhiệt độ này có vẻ nhỏ, nhưng chúng tạo hiệu ứng lan tỏa tới hệ miễn dịch, đó là làm dịu tình trạng viêm.

Nhiều người sống chung với trầm cảm bị tăng thân nhiệt nhẹ và viêm mạn tính ở mức độ thấp. Chính sự phục hồi sau tập thể dục là lý do vì sao nhiều người thường chọn đi bộ như một phản xạ tự nhiên khi muốn đầu óc minh mẫn hơn.

“Chỉ cần đi bộ một chút” không đơn giản như chúng ta nghĩ

Trên lý thuyết, “đi bộ 10 phút mỗi ngày” nghe có vẻ đơn giản. Nhưng trong thực tế, mọi chuyện hoàn toàn không dễ dàng như vậy.

Bác sĩ Fabiano nói: “Chúng ta cần nhìn nhận thực tế về cảm giác của người bị trầm cảm. Việc ra khỏi giường thôi đã là một thách thức, chứ chưa nói đến chuyện chạy bộ. Nó có thể là điều không tưởng”.

Vào những ngày khó khăn nhất, trầm cảm gần như khiến người bệnh chống lại chính những hành vi có thể giúp họ cải thiện tình trạng. Và câu nói “chỉ cần ra ngoài một chút” đôi khi không mang lại cảm giác khích lệ, mà giống như một lời trách móc hơn.

Sự chống đối với việc vận động không chỉ nằm ở tâm lý, mà là một phản ứng sinh học sâu xa. Bác sĩ Raison cho biết tình trạng viêm liên quan đến trầm cảm có thể kích hoạt một phản ứng sinh tồn cổ xưa gọi là “hành vi của người đang ốm”. Đây là cơ chế sinh tồn từng giúp con người tiết kiệm năng lượng và tránh lây lan bệnh tật.

Ông nói thêm: “Đây không phải là sự lười biếng, mà là phản ứng sinh học”. 

Nhiều người bị trầm cảm còn mắc kèm các vấn đề sức khỏe khác như đau mạn tính, béo phì, tiểu đường, bệnh tim mạch, rối loạn giấc ngủ. Tất cả những điều này càng khiến việc vận động trở nên khó khăn hơn. Hơn một nửa số bệnh nhân cho biết sự kết hợp giữa rào cản thể chất và cảm xúc chính là lý do khiến họ khó duy trì hoạt động thể chất.

Những mô hình đã hoạt động hiệu quả

Tại Vương quốc Anh, hướng dẫn điều trị quốc gia đã chính thức kê đơn tập thể dục nhóm có hướng dẫn cho những người bị trầm cảm nhẹ đến trung bình. Mỗi buổi từ 45 đến 60 phút, ba lần một tuần trong vòng 10 đến 14 tuần. Tập thể dục nhóm được công nhận là lựa chọn điều trị hàng đầu, ngang hàng với thuốc và liệu pháp tâm lý.

Úc còn tiến xa hơn. Hướng dẫn của Úc công nhận tập luyện đều đặn, dù là aerobic, tăng sức mạnh cơ bắp, hay kết hợp cả hai, là một phương pháp điều trị tuyến đầu, hiệu quả tương đương với thuốc hoặc trị liệu tâm lý.

Tại Mỹ, một số hệ thống y tế bắt đầu học theo. Ở thung lũng Vail, bang Colorado, chương trình Healthspan của hệ thống y tế Vail Health tích hợp vận động, giấc ngủ và dinh dưỡng ngay từ ngày đầu tiên điều trị. Bệnh nhân tham gia chương trình với ưu tiên thay đổi lối sống kéo dài nhiều tháng này sẽ được kiểm tra thể chất ban đầu, kèm theo kế hoạch tập luyện cá nhân hóa, và theo dõi định kỳ với huấn luyện viên, chuyên gia dinh dưỡng và bác sĩ y học chức năng.

Chính sách trên toàn nước Mỹ có thể đang bắt đầu chuyển dịch. Hiệp hội Y học Hành vi cùng với các nhóm bảo vệ quyền bệnh nhân đã kêu gọi Medicare, Medicaid và các công ty bảo hiểm tư nhân chi trả cho các chương trình vận động dựa trên bằng chứng khoa học dành cho người mắc bệnh tâm thần nặng.

Sau khi triển khai thử nghiệm chương trình với nhân viên của mình vào năm 2025, Healthspan hiện đã mở rộng cho toàn bộ bệnh nhân trong hệ thống, khuyến khích mọi người tham gia.

Kê đơn vận động để điều trị trầm cảm là một cách đưa tâm trí và cơ thể trở lại gần nhau sau hàng thế kỷ bị tách biệt bởi triết lý của Descartes.

“Vận động chính là thuốc”, bác sĩ Sandler nói.