Cuộc sống hiện đại đã khiến nhiều người bị mắc chứng mất ngủ và không dễ khắc phục. Dưới đây là cách nhìn nhận chứng mất ngủ của Trung y và hướng điều trị.

Hiện có rất nhiều người đang lệ thuộc hoặc ỷ lại vào thuốc ngủ, dẫn đến việc không có thuốc ngủ thì không thể ngủ được. Việc này đã tạo nên những tác hại rất nguy hiểm. Các khuyến cáo của các nhà chuyên môn đưa ra rằng, thuốc ngủ không được sử dụng trong thời gian dài.

Nhìn nhận về nguyên nhân của chứng mất ngủ của Trung Y thời cổ đại rất khác so với Tây Y hiện nay. Họ tìm ra được gốc rễ nguyên nhân và từ đó mà có phương pháp điều trị hiệu quả và không để lại hậu quả gì cho bệnh nhân. Chúng ta hãy cùng tìm hiểu xem Trung Y thời cổ đại nhìn nhận chứng mất ngủ như thế nào và phương pháp điều trị ra sao?

Nguyên nhân của chứng mất ngủ

Sách “Hoàng Đế Nội Kinh” thời cổ đại có câu chuyện, Hoàng Đế hỏi Kỳ Bá: “nguyên nhân nào khiến người ta bị mất ngủ?”. Kỳ Bá trả lời: “Đó là do vệ khí không thể nhập được vào âm phận (nội tạng), mà thường chỉ lưu lại ở nơi dương phận (thể biểu), khiến cho dương phận bị đầy. Khi dương phận bị đầy thì sẽ làm cho “mạch dương kiểu” thịnh. Bên cạnh đó, do vệ khí không thể nhập được vào âm phận, nên âm khí sẽ bị hư, làm cho mắt không nhắm lại được để ngủ”. (Trích Hoàng Đế Nội Kinh – Linh khu, thiên Đại hoặc luận).

Cụm từ “mất ngủ” là một thuật ngữ của thời hiện đại. Thời cổ đại người ta gọi là “mắt không nhắm được”.

“Vệ khí” là gì? Nó là loại khí dương và có tác dụng bảo vệ thân thể con người. Ban ngày khi thức thì vệ khí chạy ở bề mặt thân thể (thể biểu), khiến cho tinh thần tỉnh táo và minh mẫn. Ban đêm khi cơ thể cần ngủ thì vệ khí sẽ tự động chạy nhập vào ngũ tạng (tâm, can, tỳ, phế, thận) khiến cho cơ thể ở trạng thái cân bằng.

Nguyên nhân của chứng mất ngủ
(ảnh minh hoạ: impulsetherapy.com).

“Mạch dương kiểu” là gì? Là một mạch trong kỳ kinh bát mạch, là mạch phân ra từ kinh túc thái dương bàng quang. Mạch dương kiểu có chức năng quản lý việc nhắm và mở mắt. Khi vệ khí chạy ra thể biểu thì mạch dương kiểu sẽ thịnh, khiến cho mắt mở thanh tỉnh. Khi vệ khí chạy nhập vào nội tạng thì mạch âm kiểu sẽ thịnh làm người ta nhắm mắt lại ngủ.

Mất ngủ ở người cao tuổi

Sách Hoàng Đế Nội Kinh cũng có viết về chứng mất ngủ ở người già. Đặc điểm sinh lý của người già và người trẻ không giống nhau. Người trẻ khí huyết hưng vượng, vệ khí vận hành thông suốt và cân bằng. Cho nên ban ngày tinh thần sảng khoái, ban đêm ngủ ngon giấc. Người cao tuổi do khí huyết suy nhược, vệ khí vận hành không thông suốt và mất cân bằng; hơn nữa khí của ngũ tạng (tâm, can, tỳ, phế, thận) không kết hợp được với nhau. Do đó ban ngày tinh thần không được sảng khoái, ban đêm không nhắm mắt ngủ được. (Trích Hoàng Đế Nội Kinh – Linh khu, thiên Doanh vệ sinh hội)

Mất ngủ do chứng âm hư

Ngoài chứng mất ngủ do bệnh lý; mất ngủ ở người cao tuổi, thì chứng mất ngủ do chứng âm hư cũng rất phổ biến. Chứng âm hư là tên gọi chung cho trường hợp tinh huyết bất túc hoặc tân dịch hao tổn mà dẫn đến âm dương mất cân bằng. Vậy vì sao âm hư lại dẫn đến mất ngủ? Trong thân thể người có mối quan hệ chặt chẽ giữa âm và dương. Ví như, âm đại biểu cho hàn, dương đại biểu cho nhiệt. Chứng mất ngủ là do dương thịnh âm suy, dẫn đến nhiệt, hoả, cũng gọi là chứng âm hư hoả vượng. Biểu hiện trên lâm sàng là thể trạng gầy còm; miệng và họng khô, ra mồ hôi trộm, táo bón, lưỡi có rêu v.v…

Trương Trọng Cảnh, là một y học gia thời Đông Hán, Trung Quốc. Trong cuốn Thương Hàn Luận, có lưu lại bài thuốc Hoàng Liên A Giao Thang, chữa chứng mất ngủ do âm hư. Tác dụng của bài thuốc này là tư âm giáng hoả. Với các vị thuốc như hoàng liên, hoàng cầm có thể giúp thanh tâm giáng hoả. Vị thuốc kê tử hoàng chủ trị dưỡng tâm âm, dưỡng tâm huyết. Vị thuốc a giao chữa tư thận âm, tư thận thuỷ. A giao là loại dược liệu được nấu từ da lừa gọi là cao da lừa, còn kê tử hoàng là lòng đỏ trứng gà.

Nguyên nhân dẫn đến âm hư

Mất ngủ do chứng âm hư thường là do bệnh nhân bị căng thẳng; có các phản ứng cảm xúc thái quá, như buồn, giận, lo, sợ. Từ đó mà gây tổn hại đến ngũ tạng. Sách Hoàng Đế Nội Kinh viết: “can tàng huyết, nộ thương can”. Nghĩa là tạng can là nơi chứa giữ máu, phẫn nộ sẽ làm hao tổn máu huyết chứa trong gan, từ đó mà gây tổn thương gan. Sách còn nói rằng: “thận tàng tinh, khủng thương thận”, nghĩa là thận chứa giữ thận tinh. Nếu sợ hãi sẽ làm hao tổn tinh được chứa trong thận, từ đó mà làm tổn hại thận. Do đó những căng thẳng và phản ứng cảm xúc thái quá sẽ làm hao tổn can huyết và thận tinh, gây ra chứng âm hư hoả vượng và dẫn đến mất ngủ.

Chứng mất ngủ liên quan đến tinh thần

Y học gia Trương Cảnh Nhạc thời nhà Minh đã nói về mối quan hệ giữa tinh thần (Thần) và chứng mất ngủ như sau: “Bởi vì mị (ngủ) vốn thuộc âm do thần làm chủ. Thần yên thì ngủ được, thần không yên thì ngủ không được”, (Trích Cảnh Nhạc toàn thư – Bất mị).

Cách nhìn nhận chứng mất ngủ và hướng điều trị

Cân bằng tinh, khí, thần

Tinh – Khí – Thần, còn gọi là tam bảo của sinh mệnh, chúng có mối liên hệ chặt chẽ với nhau. Muốn điều trị tận gốc chứng mất ngủ thì tinh, khí, thần phải được vận dụng một cách cân bằng thông qua cách sống và luyện tập thân thể. Phương pháp tốt để dưỡng tinh, khí, thần mà sách Hoàng Đế Nội Kinh đề cập đến chính là sống an nhiên, xem nhẹ danh lợi, trừ bỏ tư tâm, chú trọng tu dưỡng đạo đức. Tập luyện khí công là một phương pháp rất tốt giúp bảo dưỡng tinh, khí, thần.

Phương pháp trị chứng mất ngủ của đông y

Xoa bóp, bấm huyệt

Xoa bóp kết hợp với bấm huyệt giúp thông kinh hoạt lạc, có tác dụng chữa trị được nhiều bệnh, trong đó có bệnh mất ngủ. Có một số huyệt đạo giúp điều trị mất ngủ, như: huyệt nội quan, huyệt thần môn, huyệt tam âm giao, huyệt dũng tuyền, huyệt phong trì, huyệt ấn đường, huyệt thái dương, huyệt thiên trụ. Điều trị bấm huyệt cần thực hiện đều đặn. Phương pháp này có thể tự làm sau khi nắm được vị trí các huyệt đạo.

Xoa bóp, bấm huyệt
(ảnh minh hoạ: drugsofcanada.com).

Ngâm chân thảo dược

Ngâm chân bằng thảo dược có tác dụng giúp lưu thông máu và tăng khả năng miễn dịch. Việc ngâm chân bằng thảo dược với nước ấm hàng ngày trước khi đi ngủ sẽ khiến cho hệ thống trung khu thần kinh được kích thích; tạo nên cảm giác thoải mái và giải tỏa căng thẳng. Một số vị thuốc thảo dược có thể sử dụng cho ngâm chân như: quế, sả, gừng…

Dùng thuốc đông y

Các bài thuốc đông y điều trị mất ngủ thường là các loại thảo dược. Những bài thuốc này thường không có tác dụng ngay lập tức, nhưng có hiệu quả bền vững và rất an toàn, không gây tác dụng phụ. Chúng có tác dụng hoạt huyết, dưỡng não, thông mạch, cải thiện tận gốc nguyên nhân gây bệnh. Một số thảo dược có thể sử dụng điều trị mất ngủ như gừng, cam thảo, tâm sen, táo nhân, lạc tiên, lá vông nem, trinh nữ, bình vôi.

Dùng thuốc đông y
Hình ảnh cây Lạc Tiên, một loại cây có tác dụng chữa bệnh mất ngủ rất hiệu quả (ảnh: suckhoedoisong.vn).

Châm cứu

Châm cứu chữa mất ngủ là phương pháp trị liệu theo y học cổ truyền. Nó tác động vào các huyệt đạo giúp người bệnh tìm lại giấc ngủ một cách nhanh chóng. Châm cứu được đánh giá là phương pháp chữa mất ngủ hiệu quả cao nhất hiện nay, lại không cần dùng thuốc.

Cách nhìn nhận chứng mất ngủ của Trung Y đã cho thấy nguồn gốc sâu xa của bệnh mất ngủ. Từ đó mà có phương pháp điều trị hiệu quả.

Nguồn: Tổng hợp